Bảo hiểm xã hội (BHXH) là chính sách an sinh giúp người lao động được bù đắp thu nhập khi ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, hết tuổi lao động hoặc qua đời. Bài viết trình bày các chế độ BHXH bắt buộc và tự nguyện, điều kiện và mức hưởng cơ bản, cập nhật theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024.
Hiểu nhanh
- BHXH bắt buộc có 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí, tử tuất.
- BHXH tự nguyện theo Luật BHXH 2024 được mở rộng, bổ sung trợ cấp thai sản bên cạnh hưu trí và tử tuất.
- Điểm mới lớn: giảm số năm đóng để hưởng lương hưu xuống còn 15 năm; siết chặt rút BHXH một lần.
- Căn cứ: Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (Luật số 41/2024/QH15), hiệu lực từ 01/7/2025.
Bảo hiểm xã hội là gì?
Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người lao động khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, hết tuổi lao động hoặc chết, trên cơ sở đóng vào quỹ BHXH.
Ở Việt Nam có hai loại hình: BHXH bắt buộc và BHXH tự nguyện.
Bảo hiểm xã hội bắt buộc
BHXH bắt buộc áp dụng cho người lao động và người sử dụng lao động thuộc diện tham gia theo quy định. Người lao động đóng 10,5% và người sử dụng lao động đóng 21,5% trên tiền lương làm căn cứ đóng (đã gồm cả BHYT và BHTN).
BHXH bắt buộc gồm 5 chế độ:
| Chế độ | Áp dụng khi |
| Ốm đau | Người lao động nghỉ do ốm đau, tai nạn không phải tai nạn lao động, chăm con ốm |
| Thai sản | Khám thai, sinh con, nhận nuôi con nuôi, thực hiện biện pháp tránh thai |
| Tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp | Bị tai nạn trong lao động hoặc mắc bệnh nghề nghiệp |
| Hưu trí | Hết tuổi lao động và đủ điều kiện về thời gian đóng |
| Tử tuất | Người lao động hoặc người đang hưởng lương hưu qua đời |
Bảo hiểm xã hội tự nguyện
BHXH tự nguyện dành cho công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Người tham gia được chọn mức đóng và phương thức đóng linh hoạt, được Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng.
Theo Luật BHXH 2024, BHXH tự nguyện được mở rộng quyền lợi, gồm:
- Trợ cấp thai sản (chế độ mới bổ sung).
- Hưu trí.
- Tử tuất.
Chi tiết các chế độ và mức hưởng cơ bản
Chế độ ốm đau
Người lao động nghỉ ốm được hưởng trợ cấp bằng 75% tiền lương làm căn cứ đóng của tháng liền kề trước khi nghỉ. Số ngày nghỉ hưởng phụ thuộc thời gian đóng và điều kiện làm việc. Luật BHXH 2024 bổ sung quy định về nghỉ nửa ngày và cách tính hưởng.
Chế độ thai sản
Lao động nữ sinh con được nghỉ và hưởng chế độ thai sản theo quy định; mức hưởng tính trên bình quân tiền lương làm căn cứ đóng. Luật BHXH 2024 mở rộng cho một số trường hợp như mang thai hộ, người tham gia BHXH tự nguyện.
Chế độ tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp
Người lao động bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp được giám định mức suy giảm khả năng lao động và hưởng trợ cấp một lần hoặc hằng tháng tương ứng.
Chế độ hưu trí
Theo Luật BHXH 2024, người lao động đủ tuổi nghỉ hưu và có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên được hưởng lương hưu. Mức lương hưu tính bằng 45% bình quân tiền lương làm căn cứ đóng tương ứng 15 năm đóng đầu, sau đó cộng thêm 2% cho mỗi năm đóng tiếp theo, tối đa 75%.
Chế độ tử tuất
Thân nhân của người lao động hoặc người đang hưởng lương hưu qua đời được hưởng trợ cấp mai táng và trợ cấp tuất (hằng tháng hoặc một lần). Luật BHXH 2024 cho phép thân nhân lựa chọn hình thức hưởng trong một số trường hợp.
Những điểm mới về chế độ BHXH theo Luật 2024
- Giảm năm đóng hưởng hưu trí: chỉ cần đủ 15 năm đóng thay vì 20 năm như trước.
- Mở rộng BHXH tự nguyện: bổ sung chế độ trợ cấp thai sản.
- Siết rút BHXH một lần: hạn chế các trường hợp được rút một lần, khuyến khích bảo lưu để hưởng lương hưu.
- Trợ cấp hưu trí xã hội: giảm độ tuổi hưởng, mở rộng đối tượng người cao tuổi không có lương hưu.
- Bổ sung đối tượng tham gia bắt buộc: trong đó có chủ hộ kinh doanh và người quản lý doanh nghiệp có hưởng lương.
Câu hỏi thường gặp
1. BHXH bắt buộc có mấy chế độ?
Có 5 chế độ: ốm đau, thai sản, tai nạn lao động – bệnh nghề nghiệp, hưu trí và tử tuất.
2. BHXH tự nguyện gồm những chế độ nào?
Theo Luật BHXH 2024, gồm trợ cấp thai sản, hưu trí và tử tuất.
3. Đóng bao nhiêu năm thì được hưởng lương hưu?
Theo Luật BHXH 2024, người lao động cần đủ 15 năm đóng và đủ tuổi nghỉ hưu để hưởng lương hưu.
4. Luật BHXH 2024 có hiệu lực từ khi nào?
Từ ngày 01/7/2025.
Bài viết liên quan